ከፖለቲካው ውጪ፡- ጫት ተጠቃሚዎች ማወቅ ያለባቸዉ

chat2.jpgከዘለቀ ወ.አ. (2 Dec. 2008) — ቁጥራቸው ከመቸውም ጊዜ የበለጠ ኢትዮጵያዊያን ጫት እንደሚቅሙ በግልጽ የሚታይና የሚነገር ጉዳይ ነው። ለምሳሌ ያህል እ.አ.አ. በ1999 አ.ም. የታተመ አንድ ጽሁፍ በቡታጅራ ከ 50% በላይ የሆኑ አዋቂ ነዋሪዎች ጫት እንደሚቅሙ ሲያመለክት፤ በአሁኑ ጊዜ ይህ ቁጥር በጣም ከፍ እንደሚል ብዙዎች ይሰማሙበታል። ጫት መቃሙ በህጻንነት ከሚመደቡ ልጆች በሰተቀር ሴት-ወንድ ሳይል ሁሉንም የህብረተስብ ክፍል እንደሚያጠቃልል ተመዝግቧል። ይህ ግንዛቤ ብዙዎች አገርና ወገን ወዳዶችን የሚያሳስብ ጉዳይ ከሆነ ስንብታል። በሱሰ አምጭነቱ ጸባይ የተነሳ በብዙ አገርች ጫትን ማምረት፤ መሽጥ፤ መግዛት ወይም መጠቀም በህግ የተከለከለ ቢሆንም፡ በኢትዮጵያ ውሰጥ ተመሳሳይ ህግ የለም። ሰለሆነም ጫትን የመጠቀሙ ውሳኔ የግለሰቡ ምርጫ ነው ለማለት ይቻላል።

በርከት ያሉ ሳይንሳዊ ጥናቶችና ተግባርዊ ልምዶች እንዳረጋገጡት፤ ጫት በተጠቃሚዎች ጤና ላይ የተለያዩ ጉዳቶችን የሚያሰከትል ነው። እነዚህ ጉዳቶች በስፊው የተገለጹት ብዙ ጫት ተጠቃሚዎች በሚረዱት ቋንቋ ባለመሆኑ፤ ይህንን አሰመልክቶ በተጠቃሚዎች ዘንድ የእውቀት ማነስ ሊኖር የሚችል ነው። ሰለጫት ጉዳት በበቂ አለማወቁ ደግሞ አሁን ተሰፋፍቶና ሰር ስዶ ለሚታየው የእጹ አሰከፊ ሁኔታ አሰተዋጽኦ አድርጓል ተብሎ ይገመታል። ይሀ ጽሁፍ በመጠኑም ቢሆን ይህንን ችግር በይበልጥ በማሰገንዘብ ወደ ተሻለ አቅጣጫ ለመምራት ይረዳል ተብሎ የቀረበ ነው። በወቅታዊ የሳይንሰና የህክምና ምርምሮች አማካኝነት የተደረሰባቸውን ዋነኛ ጫት-ነክ የጤንነት ችግሮች ለብዙ ኢትዮጵያዊያን በሚገባ ቋንቋ ባጭሩ ለመዘርዘር ተሞክራል።

chat3.jpgበጫት ተክል ወይም ቅጠል ውሰጥ ብዙ የሆኑ ንጥረነግሮች (ኪሚካሎች) ሲኖሩ፤ በጤንነት ላይ ጉዳት ያሰከትላሉ ተብለው በይበልጥ የሚታመንባቸው ሶሰት ናቸው። እነሱም ካቲኖን፣ ካቲን እና ታኒንሰ ናቸው። ካቲኖንና ካቲን በአወቃቀርም ሆነ በአስራር አንፊታሚን ተብሎ ከሚታወቀው ኬሚካል/መድሃኒት ጋር ተቀራራቢ ናቸው። ሆኖም አንፊታሚን በአሰራር ብርታት ከሁለቱም የጠነከር ሲሆን፤ ካቲኖን ደግሞ ከካቲን የበለጠ ነው። እነዚህ በጫት ውሰጥ ያሉ ሁለት ኪሚካሎች በይበልጥ በአእምሮ ውሰጥ በሚያደርጉት ለውጥና በሚያሰከትሉት ሰሜት በደንብ የታወቁ ሲሆን፤ ሊሎች የአካል ክፍሎቸንም የሚነኩ ናቸው። ታኒንሰ በአወቃቀርም ሆነ በአስራር ከካቲኖንና ካቲን በጣም የተለዩ ናቸው። አብዛኛውን በእነዚህ ሶሰት ንጥረነግሮች መኖር የተነሳ ጫት ቀጥሎ የተመለከቱተን ሁኔታዎች በስውነት ላይ እንደሚያመጣ ተመዝግቧል።

ጫት መቃም ከተጀመረ በአጭር ጊዜ ውሰጥ እንደአንፊታሚን (ግን ዝቅ ባለ ሁኒታ) ለአንጎል ንቃትን ይሰጣል። ለብዙ ቃሚዎች ይህ ሁኔታ የማሰብ፤ የመሰራትና የመናገር/የመወያየት “ችሎታን” ወይም ፍላጎትን ይጨምራል። በመጠኑም ቢሆን ይህ ድርጊት ደሰ በሚያስኝ ሰሜት የሚታጀብ ነው። ነገር ግን በተወስነ ተግባራዊ ጉዳይ ላይ ለማተኮር ጫት የአመለካከት ዝብርቅርቅነትን ብዙ ጊዜ ይፈጥራል። የሌሎች የተለያዩ ጫት ውሰጥ የሚገኙ ኪሚካሎች አሰተዋጻኦ የሚኖር ቢሆንም ካቲኖንና ካቲን አንጎል ላይ ለሚፈጠረው ሁኔታ ዋነኛ መንሲዎች ናቸው። ጫት መቃሙ ካበቃ በኋላም ቃሚው የመደበርና በቀላሉ የመናደድ ጸባይ ያንጸባርቃል። እንቅልፍ ያጣል፤ የምግቡም ፍላጎት ይቀንሳል። በሚቀጥለውም ቀን መፍዘዝ/መደበር ድካምና ሰንፍና ይጫጫነዋል። እነዚህን መጥፎ የሆኑ የጫት ልምዶችን ለማሰወግድና የእጹን መልካም-መሳይ አገልግሎቱን እንደገና ለማግኘት ቃሚው ጫት መውሰዱን ይቀጥላል። እያደር በይበልጥ ሱሰ ሰለሚያድርበት ቃሚው ጫቱን በይበልጥ ለመውስድ ይገደዳል/ይመርጣል። ሰለዚህ በየጊዚው ወደበለጠ ችግር ውሰጥ ይግባል ማለት ነው። ጫት በዚህ መልክ ለርጅም ጊዚ ሲወስድ አንፊታሚን እንደሚያመጣው ወደ ቅዠት የመስለ አመለካከት፤ ወደ በለጠ ድብርትነት፤ ተጠራጣሪነትና ወፈፊነት ያመራል። እነዚህ በጫት የሚመጡ ሁኒታዎች ቀድሞውኑ ተመሳሳይ የሆኑ የአእምሮ ችግሮች ባሉባቸው ቃሚዎች ላይ የሚብሱ ይሆናሉ።

በአእምሮ ላይ ከሚያሰከትለው ችግር በተጨማሪ ጫት የደም ብዛትንና የልብ መምታት መጨመርን እንደሚያመጣ ታውቃል። ጫት መቃሙ በቀጠለ ቁጥር እነዚህ ችግሮች እየባሱ በመምጣት ልብን በይበልጥ ሊጎዱ (ሊያቆሰሉ) ይችላሉ። እንደዚሁም አንዳንዴ ጫት በቃሚዎች አካል ውሰጥ የደም መፍስሰንና የአንጎል ደም የመዘዋወርን ችግሮች ያሰከትላል። እነዚህ ችግሮች አራሳቸውን የቻሉ አሰጊ ሁኔታዎችን ይፈጥራሉ። ለነዚህ የጤና ቀውሶት ካቲኖንና ካቲን ዋነኛ ሚና ይጫወታሉ። በዚህ አጋጣሚ መጠቀሰ ያለበት ጫት ለደም ብዛ ይረዳል ተብሎ በአንዳንዶች የሚታመነው ጉዳይ ሰህተት እንደሆነ ነው። እንደበፊቱ እነዚህ የተጠቀሱት የጫት ችግሮች ቀድሞውኑ ተመሳሳይ በሽታ ያለባቸውንና በእድሚ የጠኑ ቃሚዎችን በብዛት የሚያጠቁ ናቸው።

ከጥቂት ሁኔታዎች በሰተቀር ጫት በማላመጥ የሚወስድ በመሆኑ በአፍ ላይ የተውስኑ ችግርችን ያመጣል። ድድንና የሌላ የአፍ ክፍልን እንደመቁስል ያደርጋል። ጫት የአፍ ውሰጥ ካንስርም እንድሚያመጣ አንዳንድ መርጃዎች አሉ። ጫት ጥርሰን ማበለዙና ብሎም ማበላሽቱ በብዞች ቃሚዎች ላይ በግልጽ የሚታይ ነው። ከተዋጠም በኋላ የጨጓራ ህመምንና የአንጀት ድርቀትን ያሰከትላል። ታኒንሰ የተባሉት ንጥረነግሮች ለነዚህ ችግሮች ዋና ምክኒያቶች ናቸው። የሚፈጠሩት የሆድና የአንጀት ቀውሶች እላይ ከተጠቀስው የምግብ ፍላጎት መቀነሰ ጋር ሲደመሩ፤ ጫት በምግብ መጎዳት ምክኒያት የሚከስቱ ህመሞችን ያመጣል። ይህ ሲሆን ጫት ቃሚው የተላላፊ በሽታዎችን የመከላከል አቅሙ ይደክማል፤ ለተለያዩ ተላላፊ በሸታዎችም (ለምሳሌ እንደ ቲቢ ለመሳስሉ) ይጋለጣል። ጫት በጉበትም ላይ ችግር እንደሚያሰከትል መረጃዎች አሉ።

የግብረሰጋ ግንኙነትን አሰመልክቶ ጫት የወንዶችን ፍላጎት እንደሚቀንሰ ተጽፋል። ይህ ሁኔታ አንዳንድ ቃሚዎች በዚህ በኩል ካላቸው እምነት ውጪ ነው። ዘር ለመፍጠር የሚያገለግሉትን የወንድ ህዋሳት ብዛትና እንቅሰቃሲ/አስራር ጫት ይቀንሳል። በዚህ የተነሳ የማሰረገዝን ችሎታ የሚቀንሰ ነው። ካቲኖን ለዚህ ችግር ዋና መነሻ እንደሆነ ሳይንሳዊ መረጃቆች ያሳያሉ። የደም መዘዋወርንና ለሰዉነት አሰፋላጊ የሆኑ ምግቦችን በአካል ውሰጥ በመቀነሰ፤ በነፍስጡር ሲቶች ላይ የጽንሰ እድገትን ያቃውሳል። የሚወለዱት ልጆችም የቀጨጩ ይሆናሉ። በተጨማሪም የእናቶችን የጡት ወተት ጫት ይቀንሳል።

ተጨማሪ ሳይንሳዊ ምርምሮች እንድሚያሳዩት በአንዳድ ቃሚዎች ላይ ጫት ሊሎች የተልያዩ የጤና ችግርችን ያሰከትላል። እንደምሳሌ የሳንባ ውሀ መቋጠርና የኩላሊት መታመም የሚጠቀሱ ናቸው። በጫት ላይ የሚደረገው ምርምር እሰከቀጠለ ድረስ ወደፊት የጫት ተጨማሪ ችግሮች ሊታወቁ እንደሚችሉ የሚገመት ነው።

chat.jpgጫት እራሱ ከሚያመጣው የጤና ችግርች በተጨማሪ በብዙ ቃሚዎች የሚወስዱ ሊሎች ነገሮችም እንደዚሁ ጉዳት ይኖራቸዋል። ከነዚህ መካከል የአልኮል መጠጥና ሲጋራ ዋነኛዎቹ ናቸው። የአልኮን መጠጥ ከጫት መቃም በኋላ የሚወሰድ ሲሆን ሲጋራ ከመጀማሪያው አንሰቶ የሚወሰድ ነው። መጠጥ አንጎል ላይ ባለው ጥቃት እራሰን በማሳት ከሰህተት ያሚጥል ነው። ብዙ ጫት የሚቅሙ ስዎች ለዚህ ችግር የመጋለጥ እድል አላቸው። ከመጠጥ በኋላ ልቅ በሆነ መንገድ የግብረሰጋ ገኑኝነት ለሚያደርጉ በይበልጥ ለኢች.አይ.ቪ. የሚጋለጡ ለመሆናቸው መረጃዎች አሉ። መጠጥ ተደጋግሞ ሲወስድም በራሱ እንደጉበት መበላሽትን፤ የደም ብዛትን፤ የጨጓራ ህመምንና መንቀጥቅጥን የመሳሰሉ ችግሮችን ያሰከትላል። ሲጋራም እንደዚሁ በርከት ያሉ የጤና ችግሮቸን የሚያሰከትል ሲሆን በቀዳሚነት የሳንባና የልብ በሽታዎች መነሳት ያለባቸው ናቸው። ከጫት ጋር የእነዚህ የሁለት ነገርች ችግር መጨመር ምን ያሀል በቃሚዎች ላይ የጤንነት መጓደል እንደሚኖር መገመት አሰቸጋሪ አይሆንም። ቃሚዎች ከጫት ጋር ሰኳር ወይም ሰኳር-ነክ የሆኑ ነገሮችንም አብረው ይወሰዳሉ። ሰኳር በአፍ ውሰጥ ተይዞ ሲቆይ ለጥርሰ ጤንነት ጥሩ አይደለም። ከተዋጠም በኋላ የደምን የሰኳር መጠን የጨምራል፡ ይህ ሁኔታ የሰኳር በሽታ ላለባቸው በይበልጥ ጎጂ ይሆናል።

ጫት በሚወስድበት ጊዜ አንዳንድ መድሓኒቶች አብረው ከተውሰዱ በመካከላቸው ግጭት ሊፈጠር ይችላል። ለምሳሌ ያህል ጫት የአንፒሰሊንና የአሞክሰሊን አግልግሎት ሊቀንሰ የሚችል ሲሆን የፍራዞሊደንና የእንቅርት መድሃኒቶችን የሰራ ሀይል ይጨምራል። ሰለዚህ እነዚህም ሆኑ ሌሎች መድሃኒቶች የሚውሰዱ ከሆን፤ ቃሚዎችም ሆኑ የጤና ባለሞያዎች መድሃኒቶቹ ከጫት ጋር ሊኖራቸው የሚችለዉን ግጭት/ግንኙነት በማወቅ ተገቢውን እርምጃ መውስድ የገባቸዋል።

ጤንነትን አሰመልክቶ ጫት ለአንዳንድ በሽታዎች እንደሚጠቅም የሚያምኑ ቃሚዎች አሉ። በዚህ መስረት ብዙ ቃሚዎች ጫት ለደም ብዛት፤ ለራሰ በሽታ፤ ለሆድ በሽታ፤ ላባለዘር በሽታ፤ ለሰኳር በሽታ እና ለግብረሰጋ ግኑኝነት ችግር ይጠቅማል ይላሉ። እነዚህ አሰተሳሰቦች ካለመረጋግጣቸውም በላይ ከላይ እንደተገልጸው አንዳንዶቹ ከሳይንሰ መረጃዎች ተቃራኒና ጭራሽ ጎጂዎች ናቸው። ሰለሆነም ሰለ ጫት የሚኖሩ አንዳንድ ጭፍን እምነቶች ሊታስብባቸውንና ጥንቃቄ ሊደረግባቸው የሚገባ ነው።

ለማጠቃለል ያህል ጫት በተለያዩ መንገዶች ለጤንነት ጎጂ መሆኑን የሚያመለክቱ ሳይንሳዊ መረጃዎች እንዳሉ መገንዘብ ያሻል። ለወደፊቱም ቢሆን የበለጠ መረጃዎች ሊቀርቡ ይችላሉ። በነዚህ መረጃዎች መስረት አሰፈላጊው ጥንቃቂ መወሰድ አለበት። የማረጋገጫ መረጃዎች እሰከሌሉ ድረሰ ጫት አይጎዳም ወይም ይጠቅማል ብሎ መጠቀሙ የሚጎዳ ይሆናል። በሱሰ ለተጠመደ ቃሚ ጫትን መተው አሰቸጋሪ ቢሆንም፡ ጥረት ከተደረገ ማቆም የሚቻል ነው። ጫት መቃሙ ከተተወ በርከት ያሉት ጎጂ ጸባዮቹ ሊሰተካከሉ/ሊቀሩ የሚችሉ ናቸው። ጭራሹኑ ከቁጥጥር ውጪ ካልሆነ በሰተቀር ጤንነትም እንደዚሁ ሊመለሰ ይችላል። ቃሚው ይህንን በራሱ ለማድረግ የማይቻል ከሆነ፤ በጤና ባለሞያዎች እርዳታ ከችግሩ መላቀቅና ከዚያም እራሱን መጠበቅ የሚቻል ነው። በጫት የተጠመዱ ሁሉ እነዚሀን አማራጮች እንዲሞክሩ ይመከራሉ። በተጨማሪም በጤንነት ከመጎዳት ባሻገር የጫት ሱሰ ያለባቸው ቃሚዎች ህጋዊ በሆነ መንገድ ወደ አንዳንድ የውጪ አገሮች ለመጓዝ የሚያሰችሉ ፍቃዶችን ማግኘት ምናልባት ሊቸገሩ እንደሚችሉ የሚያመለክቱ ፍንጮች ብቅ ማለታቸውን ማወቁ ሊጠቅም ይችላል።

Share Button
Disclaimer: We are not responsible for any losses or damages that may have caused by using our services. EMF declines all responsibility for the contents of the materials stored by users. Each and every user is solely responsible for the posts.
Posted by on December 2, 2008. Filed under Uncategorized. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Responses are currently closed, but you can trackback from your own site.